Trong triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQ) có vai trò quan trọng trong bảo đảm công khai, minh bạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Với Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 theo Quyết định số 417/QĐ-BNNMT, ngày 31/01/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đặc biệt là Hợp phần 2 về phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, yêu cầu đặt ra là đổi mới hoạt động giám sát theo hướng thực chất, sát cơ sở, lấy hiệu quả thụ hưởng của người dân làm thước đo.
| Đoàn giám sát của Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Điện Biên giám sát việc thực hiện chính sách hỗ trợ kinh phí sự nghiệp từ nguồn ngân sách nhà nước thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. |
Giám sát từ cơ sở, bảo đảm chính sách đến đúng người dân
Ngày 31/1/2026, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Quyết định số 417/QĐ-BNNMT phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, giai đoạn I từ năm 2026 đến năm 2030.
Trong đó, Hợp phần 2 gồm 5 nội dung thành phần và 23 nội dung cụ thể, tập trung giải quyết những vấn đề đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, từ đầu tư cơ sở hạ tầng, phát triển sản xuất, tạo sinh kế đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, bảo tồn văn hóa và giải quyết các vấn đề xã hội.
Với phạm vi rộng và nhiều lĩnh vực chuyên môn, việc triển khai Hợp phần 2 đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành, đồng thời đặt ra yêu cầu cao đối với công tác giám sát. Không chỉ kiểm tra nguồn vốn được phân bổ, tiến độ giải ngân hay số lượng công trình hoàn thành, điều quan trọng là phải đánh giá được chính sách có đến đúng đối tượng, công trình có phát huy hiệu quả và các mô hình hỗ trợ có giúp người dân cải thiện sinh kế hay không.
Thực tiễn tại Đồng Nai cho thấy vai trò của giám sát trực tiếp từ cơ sở. Trong hai ngày 23 và 24/9/2026, Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Đồng Nai tổ chức giám sát tại xã Tân Tiến, xã Bù Gia Mập và Sở Dân tộc và Tôn giáo. Đoàn tập trung kiểm tra việc xác định đối tượng thụ hưởng, phân bổ và sử dụng nguồn vốn, tiến độ giải ngân, hiệu quả sau đầu tư; đồng thời khảo sát một số công trình, dự án và hộ gia đình được hỗ trợ.
Tại xã Tân Tiến, công trình đường giao thông nông thôn từ tổ 2, tổ 4 đến tổ 8 ấp Sóc Nê có tổng mức đầu tư hơn 5,998 tỷ đồng, đã giải ngân hơn 5,911 tỷ đồng, đạt 98,55%. Trong khi đó, tại xã Bù Gia Mập, đoàn ghi nhận việc triển khai các công trình giao thông, nước sinh hoạt, điện, y tế và thiết chế văn hóa, song vẫn còn khó khăn về giải phóng mặt bằng, điều chỉnh quy hoạch.
Đáng chú ý, tổng kế hoạch vốn năm 2025 thực hiện các dự án liên quan tại địa phương là hơn 323,9 tỷ đồng, nhưng lũy kế giải ngân mới đạt hơn 205,7 tỷ đồng, tương đương 63,5%. Qua đó cho thấy, giám sát không chỉ nhằm ghi nhận kết quả mà còn phải làm rõ nguyên nhân chậm tiến độ, những vướng mắc trong tổ chức thực hiện và trách nhiệm của các cơ quan liên quan.
Tại Lào Cai, trong đợt kiểm tra ngày 21/7/2026 về triển khai Hợp phần 2, đoàn công tác của Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã khảo sát một số công trình tại xã Võ Lao, trong đó có đường giao thông thôn Nậm Lạn và hạng mục duy tu Trường Mầm non Nậm Dạng. Bên cạnh việc ghi nhận công trình cơ bản phát huy hiệu quả, đoàn cũng chỉ ra những hạn chế về đồng bộ dữ liệu sau sắp xếp đơn vị hành chính, kinh phí duy tu và rà soát nhu cầu hỗ trợ sinh kế. Riêng xã Võ Lao còn 8,597 tỷ đồng vốn chuyển nguồn chưa giải ngân.
Những dẫn chứng này cho thấy, đánh giá hiệu quả Chương trình không thể chỉ căn cứ vào tỷ lệ giải ngân hay số công trình hoàn thành. Một tuyến đường cần được xem xét ở khả năng kết nối khu sản xuất, trường học, cơ sở y tế; công trình nước sinh hoạt phải bảo đảm nguồn nước ổn định; mô hình sản xuất cần có đầu ra và khả năng duy trì sau hỗ trợ.
Đây cũng là hướng giám sát Mặt trận cần chú trọng: đi từ kiểm tra việc thực hiện chính sách đến đánh giá chất lượng và hiệu quả thực tế đối với đời sống đồng bào.
Nâng cao trách nhiệm sau giám sát
Để giám sát đi vào thực chất, trước hết cần phát huy vai trò chủ thể của người dân. MTTQ các cấp cần phối hợp với Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng theo dõi công trình ngay từ khâu lựa chọn danh mục, địa điểm, quy mô đầu tư đến thi công, nghiệm thu và bàn giao. Người dân cần được biết, được tham gia ý kiến và phản ánh kịp thời những vấn đề phát sinh.
Đối với các dự án hỗ trợ sản xuất, sinh kế, nội dung giám sát cần tập trung vào việc lựa chọn đúng đối tượng, chất lượng cây giống, con giống, vật tư hỗ trợ, khả năng tiếp cận kỹ thuật và thị trường tiêu thụ. Không nên chỉ dừng ở việc xác nhận số lượng hộ được hỗ trợ mà cần theo dõi kết quả sản xuất, việc làm và thu nhập sau hỗ trợ.
Tại Lạng Sơn, thực tiễn triển khai ở xã Vũ Lễ trong năm 2026 cho thấy sự cần thiết của việc phối hợp giám sát giữa các chủ thể ở cơ sở. Địa phương được bố trí hơn 1,6 tỷ đồng thực hiện các nhiệm vụ thuộc Hợp phần 2. Cùng với hoạt động giám sát chuyên đề của Thường trực HĐND xã đối với 4 công trình, MTTQ xã cũng tham gia theo dõi việc quản lý các công trình, dự án. Đây là cơ sở để tăng cường trao đổi thông tin, phát hiện những vấn đề phát sinh và kiến nghị xử lý ngay từ địa bàn dân cư.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng dân tộc thiểu số. Với sự am hiểu phong tục, tập quán và tiếng nói của đồng bào, họ có thể giúp Mặt trận tuyên truyền chính sách, nắm bắt tâm tư, phát hiện những bất cập trong quá trình triển khai dự án, vận động người dân tham gia giám sát. Đây là lực lượng quan trọng giúp hoạt động giám sát gần dân, sát thực tiễn hơn.
Một yêu cầu khác là nâng cao năng lực của cán bộ Mặt trận và thành viên Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Hợp phần 2 bao gồm nhiều lĩnh vực như đầu tư xây dựng, tài chính, sản xuất, giáo dục và văn hóa, chuyển đổi số,… do đó cần tăng cường tập huấn kỹ năng đọc hồ sơ, theo dõi nguồn vốn, kiểm tra công trình và đánh giá kết quả thụ hưởng. Việc lựa chọn nội dung giám sát cũng cần có trọng tâm, ưu tiên những dự án có vốn lớn, chậm tiến độ, địa bàn đặc biệt khó khăn hoặc nhận được nhiều phản ánh của người dân.
| Kiểm tra, giám sát công trình xây dựng trường học tại xã Mường Vang, tỉnh Phú Thọ. |
Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thông tin giám sát, cập nhật tiến độ công trình, danh sách đối tượng thụ hưởng và kết quả giải quyết kiến nghị. Tuy nhiên, ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa, việc tiếp nhận phản ánh trực tiếp, tổ chức họp dân và đối thoại tại thôn, bản vẫn cần được duy trì để bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tham gia.
Đặc biệt, hiệu quả giám sát phải được thể hiện ở kết quả xử lý kiến nghị. Mặt trận cần theo dõi đến cùng những vấn đề đã phát hiện, xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn trả lời và kết quả khắc phục; đồng thời công khai thông tin để người dân biết và tiếp tục giám sát.
Ngày 2/11/2026, Bộ Dân tộc và Tôn giáo có Văn bản số 3523/BDTTG-VPQGDTMN đề nghị các địa phương ưu tiên nguồn lực cho địa bàn, nhóm đồng bào còn nhiều khó khăn; tránh phân bổ vốn dàn trải, chú trọng hỗ trợ trực tiếp và phát huy vai trò già làng, trưởng bản, người có uy tín trong tuyên truyền, vận động, giám sát cộng đồng. Đây là những nội dung MTTQ cần quan tâm theo dõi, nhất là việc lựa chọn địa bàn, đối tượng và danh mục dự án có thực sự xuất phát từ nhu cầu của người dân hay không.
Với vai trò giám sát và phản biện xã hội được quy định trong Luật MTTQ Việt Nam, Mặt trận có cơ sở pháp lý để yêu cầu cung cấp thông tin, kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết những vấn đề phát hiện qua giám sát. Vì vậy, cần gắn giám sát với phản biện ngay từ khâu xây dựng kế hoạch, lựa chọn dự án, xác định đối tượng thụ hưởng, thay vì chỉ tập trung kiểm tra khi công trình đã hoàn thành hoặc nguồn vốn đã được sử dụng.
Nâng cao hiệu quả giám sát của MTTQ đối với Hợp phần 2 không chỉ nhằm bảo đảm nguồn lực được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng mà quan trọng hơn là để mỗi chính sách, công trình và mô hình hỗ trợ tạo ra chuyển biến thực chất trong đời sống đồng bào. Khi người dân được tham gia từ khâu lựa chọn, thực hiện đến giám sát và đánh giá kết quả, Mặt trận sẽ phát huy tốt hơn vai trò cầu nối giữa Nhân dân với Đảng, Nhà nước, góp phần bảo đảm Chương trình được triển khai công khai, minh bạch, đúng mục tiêu và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Bùi An