Ngược dòng thời gian với nhà thờ Mộ Thánh Chúa

Trong khuôn khổ dự án trùng tu nhà thờ Mộ Thánh từ năm 2022, các cuộc khai quật được tiến hành bên trong nhà thờ đã cung cấp nhiều dữ liệu quan trọng về mục đích sử dụng ban đầu, cũng như diện mạo nguyên thủy của địa điểm này.

Giám đốc dự án khảo cổ, giáo sư Francesca Romana Stasolla của Đại học Sapienza tại Rome (Ý) cho biết, đội ngũ của bà đã ghi nhận được hoạt động chôn cất lẫn canh tác nông nghiệp trước khi Hoàng đế La Mã Hadrian tiến hành cải tạo vào khoảng năm 130-136 sau CN. Theo bà Stasolla, trước hết nơi này kể lại lịch sử lâu dài của Jerusalem. Quá trình Kitô giáo hóa chỉ là một phần của câu chuyện, và được đan xen vào những chuỗi sự kiện lớn hơn của thành phố. Dự án khai quật đã đưa đội ngũ các nhà khảo cổ quay về thời đại của đồ sắt (khoảng năm 1300 trước Công nguyên), thời điểm nơi đây chỉ là một mỏ đá nằm ngoài các bức tường thành.


 

“Từng có một ngọn đồi ở đó, một phần được khai thác để tạo thành mỏ đá. Nhà thờ Mộ Thánh giờ đây đang nằm bên trong vùng trũng”, bà Stasolla giải thích. Đồi Sọ (Calvary/ Golgotha), mỏm đá hiện nằm bên trong nhà thờ, đã được tích hợp vào nhà thờ Mộ Thánh trong giai đoạn Thập Tự chinh. “Đồi Sọ đã được nâng lên bên trên vùng trũng thông qua hoạt động khai thác mỏ đá”, bà cho biết. Tại một số nơi, thềm mỏ đạt đến độ sâu từ 25-30m. Theo Thánh Kinh, đây là nơi Chúa Giêsu bị hành hình trên thập giá: “Khi đến nơi gọi là ‘Đồi Sọ’, họ đóng đinh Người vào thập giá, cùng lúc với hai tên gian phi, một tên bên phải, một tên bên trái”. Ngày nay, hai nhà nguyện, một thuộc Công giáo và một thuộc Chính Thống giáo Hy Lạp, được dựng lên bên trên Đồi Sọ để tưởng niệm cuộc khổ nạn của Đức Kitô.

Có thể thấy một phần của mỏm đá dọc theo hành lang bao quanh bên trong nhà thờ và bên trên thông qua một tấm kính trong nhà nguyện Chính Thống giáo Hy Lạp. Du khách cũng có thể chạm tay vào khối đá Đồi Sọ bằng một khe hở bên dưới bàn thờ, nơi đánh dấu chính xác vị trí Chúa Giêsu chịu đóng đinh. “Khi mỏ đá dần bị bỏ hoang, khu vực này bị biến thành nghĩa trang, với các ngôi mộ được khoét trực tiếp vào đá”, giám đốc dự án cho biết. Bên cạnh đó, một số nơi được sử dụng cho hoạt động canh tác nông nghiệp. Đây là hình thức chuyển đổi công năng phổ biến đối với các mỏ đá bỏ hoang, theo đó, vừa phục vụ cho hoạt động nuôi trồng và vừa mai táng người chết.

Câu chuyện về đức tin

Theo bà Stasolla, nhà thờ Mộ Thánh đã được xây dựng kể từ thời Hoàng đế Constantine và đến nay vẫn tiếp tục được bảo tồn nhờ lòng sùng kính của các tín hữu. Dữ liệu lịch sử cho thấy, từng có một hành trình đức tin qua nhiều thế kỷ, đến từ một cộng đoàn, hay nhiều cộng đoàn, tạo nên nơi này. Phần rìa đá được bao quanh bởi một cấu trúc nhỏ gọi là Edicule (lấy từ tiếng Latinh aedicula, có nghĩa là ngôi đền nhỏ), và chính cấu trúc này nằm ở vị trí trung tâm của dòng chảy lịch sử đó. Đầu thế kỷ thứ hai, Hoàng đế La Mã Hadrian sáng lập thuộc địa Aelia Capitolina, sáp nhập nơi này là nhà thờ Mộ Thánh vào thành phố. Lúc đó, mỏ đá được lấp lại để phù hợp với cảnh quan đô thị xung quanh. Đến đầu thế kỷ thứ tư, dưới triều đại Hoàng đế La Mã Constantine, lại được biến đổi hoàn toàn. Bà Stasolla giải thích vị hoàng đế đã khởi xướng việc thiết kế khu mộ theo hướng quy mô lớn, bao gồm cả Đồi Sọ và các sân kết nối với nhau.

Ngay trước Edicule, quá trình khai quật đã cung cấp những bằng chứng xác thực cho hoạt động kể trên. “Chúng tôi ghi chép được một chiến dịch trên diện rộng được khởi công để loại bỏ đá xung quanh ngôi mộ, tạo nên một công trình nhỏ bao bọc Edicule từ bên ngoài. Chúng tôi cũng tìm thấy các dấu vết của một hàng cột bao quanh ngôi mộ, lúc ấy vẫn còn lộ thiên. Chỉ đến cuối thế kỷ thứ tư, cấu trúc này mới bắt đầu mang dáng dấp gần như ngày nay”, bà giải thích. Trải qua nhiều thế kỷ, nhà thờ Mộ Thánh từng bị tàn phá rồi được trùng tu. Đến thế kỷ 12, dưới thời đội quân Thập Tự Chinh, một cuộc trùng tu lớn đã định hình bố cục của công trình như hiện nay. Phiến đá xức dầu nằm trước lối vào cũng có niên đại từ thời kỳ này.

Ngày nay, ba cộng đoàn gồm Chính Thống giáo Hy Lạp, Công giáo và Giáo hội Armenia Tông truyền cùng chia sẻ việc quản lý nhà thờ Mộ Thánh theo những quy định có từ xưa.